Bác sĩ Yersin và vi khuẩn Yersinia pestis

Bác sĩ Yersin và vi khuẩn Yersinia pestis – ©Mathilde Tuyết Trần, France 2015, www.mttuyet.fr
Ngày 20.06.1894-20.06.2015 là ngày kỷ niệm 121 năm bác sĩ Alexandre Yersin, 31 tuổi, đã tìm ra vi khuẩn bệnh dịch hạch tại một căn chòi lá rất khiêm tốn đặt trong vườn của bệnh viện Hongkong. Vi khuẩn dịch hạch, cho tới khi được Yersin khám phá, đã hoành hành như lưỡi hái tử thần trên quả địa cầu, người chết như rạ vì dịch hạch (la peste). Khám phá này đã đem lại cho Yersin một vinh dự vĩnh viễn trong nhân loại, loài vi khuẩn bệnh dịch hạch được mang tên ông: Yersinia pestis.
Vào tháng sáu năm 1894, bác sĩ Yersin đang sinh sống tại Saigon. Bộ thuộc địa Pháp và viện Pasteur yêu cầu ông đến Hongkong, nơi bệnh dịch hạch đang hoành hành và đã có khoảng 300 người chết, sau khi đã giết hại 60 ngàn sinh mạng ở Quảng Đông. Nhiệm vụ của bác sĩ Yersin là tìm ra nguyên nhân của bệnh và phương cách chữa trị, để cho căn bệnh dịch nguy hiểm này không tiếp tục lan tràn sang khu vực Đông Dương (Indochine).
Bác sĩ Yersin đến Hongkong vào ngày 15-06-1894. Ông bắt tay ngay vào việc, nơi làm việc của ông là một cái chòi bốn vách và nóc đều bằng lá dựng tạm trong khuôn viên của bệnh viện.
Ông đi ngay đến nơi có nhiều người bệnh để tham quan khung cảnh sống, và xác định ngay rằng, môi trường sinh sống trong các khu người bản xứ người Trung Hoa thì quá sức dơ bẩn, rác rưởi khắp nơi, cống rãnh đều nghẹt ứ, người sống chui rúc với hàng triệu con chuột, đã làm cho bệnh dịch phát triển, trong khi khu vực sinh sống sạch sẽ của người châu Âu thì chưa có dịch tràn lan tới.
Trong hai ngày, 17 và 19-06-1894, bác sĩ Yersin mổ tử thi người chết vì bệnh dịch và các mụn nhọt để xem xét. Yersin nhận thấy trong các mụn nhọt có một chất dung dịch bầy hầy chứa đầy vi khuẩn bệnh dịch. Sau khi xét nghiệm nhiều lần, bác sĩ Yersin chích vi khuẩn này vào một con vật sống để thí nghiệm sức tàn phá. Yersin khẳng định là chính loài chuột mang mầm bệnh, nhưng chuột truyền bệnh cho người bằng cách nào ? Bằng con rận ? Những người nghèo đều bị khổ vì con rận, con chí và cái ghẻ !
Bác sĩ Yersin quan sát thấy có rất nhiều ruồi bị chết. Ông bèn lấy một con ruồi chết, chặt chân, chặt cánh, chặt đầu, chỉ lấy cái thân ruồi nghiền nát trong một dung dịch, rồi chích dung dịch này vào một con vật sống thí nghiệm. Con vật đáng thương này chết ngủm sau 48 tiếng đồng hồ với những triệu chứng đúng y bệnh dịch hạch. Như thế, chuột và ruồi là hai con vật truyền bệnh dịch hạch cho con người.
Đồng thời với bác sĩ Yersin có một toán nhà khảo cứu của ông Shibasaburo Kitasato người Nhật, có nhiều phương tiện nghiên cứu hơn Yersin, cũng nhân cơ hội nghiên cứu về bệnh dịch. Họ nuôi mầm bệnh trong nhiệt độ của thân thể là 37° thì lại không tìm ra con vi trùng dịch hạch. Bác sĩ Yersin không có khả năng mua một cái máy ủ mầm bệnh thì lại tìm ra, vì tình cờ, con vi trùng này thích một nhiệt độ thấp hơn 37°.
Sau đó, ông Kitasato tin rằng ông cũng tìm ra được con vi trùng bệnh dịch hạch. Cho nên, hai nhà bác học cùng đồng ý chia xẻ với nhau sự khám phá. Nhưng sau khi các mẫu vi trùng được đưa về châu Âu để xác định, thì mẫu của ông Kitasato chỉ là loại streptocoques, không phải vi trùng bệnh dịch hạch. Kết quả là năm 1970, sau khi đã qua đời, bác sĩ Alexandre Yersin mới được công nhận là chỉ có ông là người duy nhất khám phá ra vi trùng dịch hạch.
Bác sĩ Yersin rất gắn bó với Việt Nam. Phong cảnh Nha Trang lúc còn hoang sơ đã làm cho ông rất yêu mến nơi ấy. Người Pháp còn rất ngưỡng mộ phong thái nhân đạo, đầy tình thương người của bác sĩ Yersin, khi họ nêu lên một đoạn thư của ông viết gửi cho mẹ: „Con không bắt những người dân ấy phải trả tiền. Y khoa là trách nhiệm mục vụ của con. Đòi tiền để săn sóc một trong những người bệnh ấy, chẳng khác nào là nói với họ rằng túi tiền hay mạng sống.“ Yersin rất yêu thương mẹ vì ông mồ côi cha ba tuần trước khi được sinh ra đời, cha ông để lại ba đứa con cho người vợ góa.
Alexandre Émile Jean Yersin sinh ngày 22-09-1863 tại Aubonne, Vaud, Thụy Sĩ, nhưng gửi nắm xương tàn tại Nha Trang, ngày 01-03-1943, thọ 79 tuổi.
Gia đình ông gốc là người Pháp, theo đạo Tin lành, nên phải chạy trốn khỏi Pháp lánh nạn, khi các vua Pháp (thế kỷ thứ 16), nhất là dưới đời vua François II (1544-1560), cho đàn áp thành phần dân chúng theo đạo Tin Lành (les hugenots). Cuộc thảm sát trong đêm 23/24.08.1572 tại Vassy (Thảm sát ngày lễ thánh Barthélemy) và trên khắp nước Pháp đã làm cho khoảng gần 33.000 tín đồ Tin Lành bị giết hại. Năm 1685, chiếu chỉ Fontainebleau của vua Louis XIV ngăn cấm đạo Tin Lành đã khiến cho một phần tư triệu người theo đạo Tin Lành hoảng hốt rời Pháp, chạy lánh nạn sang các nước lân cận.
Người Việt gọi ông một cách thân mật là ông Năm (Yersin có chức quan năm, đại tá quân y, đeo lon có năm gạch vàng). Mộ của Yersin được đặt theo ý nguyện cuối cùng của ông ở Suối Dầu, cách Nha Trang 20 cây số. Yersin là một người nước ngoài được dân chúng để tang và lập miếu thờ theo phong tục Việt Nam. Những dấu tích của bác sĩ Yersin còn để lại tại Nha Trang, Đà Lạt, Suối Dầu, xóm Cồn… hiện là những nơi được du khách nước ngoài và người dân Việt yêu thích thăm viếng. Những tên tuổi như Pasteur, Yersin, Alexandre de Rohdes, Calmette, Marie Curie…đã ghi dấu ấn về văn hóa và khoa học trong lịch sử cận đại của nước Việt. MTT

Bác sĩ Yersin

Bác sĩ Alexandre Yersin – Photo: Wikipedia

(Chú thích nguồn: theo tạp chí Pháp Le Point ngày 20.06.2015)